“Anlamıyorum. Oyun nerede bitiyor, hayat nerede başlıyor. Hiç anlamıyorum”

ÇOCUK VE OYUN 

 Çocuk, içinde bulunduğu sosyal çevrenin özelliklerini model alma yoluyla içselleştirerek yaşantısına yansıtabilmektedir. Çekirdek aile içerisinde var olan çocuk; anne ve babasının davranışlarını görerek, tekrar etme eğilimindedir. Bu geniş aile içerisinde de geçerlidir. Çocuk için dünyanın anlamlandırılması öncelikle aileyle başlar. Olumsuz ebeveyn tutumuna maruz bırakılan bir çocuk, yanlışı-doğruyu ayırt edemeyecek yaşta olduğu için, ebeveynlerinin sergilemiş olduğu eylemlerin doğru olduğu kanısına varmasına neden olmaktadır. Bu durum yalnızca olumsuz ebeveyn tutumunda değil olumluyu da kapsamaktadır. Çocuk ne gördüyse onu taklit etmeye ve ebeveyniyle bütünleşmeye çaba göstermektedir. Ebeveyn çoğu zaman çocuğun sergilemiş olduğu eylemleri kontrol altına almak istemektedir. Ebeveyne göre ortada doğru olmayan bir şey vardır ve bunun düzeltilmesi gerekmektedir. Ebeveynin olumlu-olumsuz diye adlandıracağımız tutumlar bu aşamada devreye girmektedir. Çocuğu konusunda endişeleri olan bir ebeveyn bunu bağırarak, fiziksel şiddet uygulayarak, aşağılayarak, hakimiyet altına alıp gücün onda olduğunu çocuğa yansıtarak ya da ihmal ederek (kendince) çözebilmektedir. Aslında bu bir çözüm değil aksine kavanozun içine kapatılmış bir sineğin hareketsiz kalmasına kadar varan bireyi birey olmaktan çıkaran, ruhsal problemlerin baş gösterdiği bir çözüm yoludur. Diğer bir ebeveyn dediğimiz ideal ebeveyn ise çocuğa bunun neden yapılmaması gerektiğini, doğru olanı model olarak, tutarlı şekilde öğrenmesini sağlamaktadır yani çocuğa içinde yaşayabileceği bir teraryum sunmaktadır. Olumsuz ebeveyn tutumu içerisinde yetişmiş bir çocuk, okul çağında geldiğinde içinde doğduğu sosyal çevreden çıkarak farklı bir sosyal çevre içerisinde kendini bulacaktır. Bu da bazı problemlerin tetiklenmesine ya da ortaya çıkmasına sebebiyet verecektir. Bu problemler şöyledir; okulda kurallarla karşılaşması, arkadaşlarıyla iş-birliğinden kaçınması, öz-güvensizliği tetiklenmesi, saldırgan davranışların yer yer ortaya çıkması ve pekişmesidir.

Davranış problemlerin tedavisinde hem çocuk hem de ebeveynle birlikte çalışılması davranışın iyileşmesi ve aile tarafından desteklenmesi açısından büyük önem arz etmektedir. Bu yüzden tedavi yöntemi olarak oyun terapisini tercih etmek oldukça kullanışlı olacaktır. Oyun, Bratton ve arkadaşlarının da belirttiği gibi çocuğu tanımak, duygularını ifade etmesi için birer araçtır. Bu yüzden çocuğa alışık olmadığı bir dünyanın içerisine alıştırmaya çalışmadan terapi odasında yapmaktan keyif aldığı, günlük hayatında sergilemiş olduğu eylemi burada da yapmasına imkân tanıyacağız. Tabii ki uzman eşliğinde oyunlar oynanması, oyuncak seçimi ve iletişim gibi unsurlar da farklılıklar yaşanacaktır. Örneğin Can, 7 yaşında ve oldukça saldırgan bir çocuktur. Can, okulda arkadaşlarına saldırmasından dolayı okul müdürü ve öğretmenleri annesiyle iletişime geçerek bir uzmandan yardım alması hususunda öneride bulunmuşlardır. Bunun üzerine anne psikologla iletişime geçip Can’ı terapiye getirmiştir. Can, psikoloğu gördüğü andan itibaren oldukça huzursuz şekilde, annesine vurarak gitmek istediğini ifade eden cümleler kullanmıştır. İlk seansta anneyle birlikte oyun odasını girmek istemiş ve terapist tarafından izin verilmiştir. Anneden, çocuk hakkında anamnez alırken, babasının şu an işsiz olduğunu bu yüzden sürekli evde olduğunu, işsiz kalmasından dolayı öfkeli ve saldırgan birine dönüştüğünü ifade etmiştir. Anne, babayla Can’ın neredeyse hiç anlaşamadıklarını ve ev içerisinde Can’ın oldukça sessiz olduğunu da belirtmiştir. Seanslara düzenli şekilde gelmeye başlayan Can, her seansta büyük hayvanların küçük hayvanlara bağırdığı oyununu oynamıştır. Babasına karşı kendini güçsüz hissettiği için okulda kendinden daha güçsüz insanlara saldırmakla kendince bir çözüm yolu bulmuştur. Seans sonunda, oyunun ve kurulan güvenli terapötik ilişkiye bağlı olarak duygularını ifade etmeye yardımcı olunmuş, sınırlar içerisinde oynanmasıyla kurallar benimsetilmiş, iş-birliği içerisinde oyun oynama güçlendirilmiş ve eğlenirken olumlu duygu ve davranışların pekişmesi sağlanmıştır. Ev içerisinde de öğrenilen davranışın pekiştirilmesi ve güçlenmesi açısından anne ve babaya psikoeğitim verilerek davranışlarının etkisi hususunda farkındalıkları artırılmış ve olumlu davranışlar kazandırılmıştır. Yukarıda bahsetmiş olduğum vaka örneğinden de anlaşılacağı üzere oyun çocuğu; sosyal hayata hazırlamakta, iş-birliği eylemi kazandırmakta, ebeveyn ilişkisini olumlu açıdan düzenlemekte, kendini ifade edebilme ve kendini tanıma imkânı bulmakta, iletişim becerisini güçlendirmekte ve temel alışkanlıklar kazanmasına yardımcı olmaktadır. Buna bağlı olarak çocuğunuzla/kardeşinizle oyun oynarken kendisini ifade etme alanı tanıyarak birlikte vakit geçirebileceğiniz bir etkinlik haline dönüştürmenizde fayda vardır. Örneğin, 3 yaşında bir çocuğun tuvalet eğitimi verilirken sürekli altına kaçırma durumunda “altına yapmamanı söylemiştim, bir daha yapmak yok” gibi cümleler kurmak yerine oyun esnasında oyuncak bir bebeği konuşturarak “Eda bebeğin tuvaleti gelmiş sanırım sence onu nereye götürmeliyiz, evet doğru bildin, hadi onu tuvalete götürelim” diyerek hem görsel hem de işitsel olarak oyun içerisinde pekişmesine olanak tanımış olacağız. 

 NOT: Çocuklarda görülen davranış problemlerini sınıflandırmadan önce gelişim dönemine, yaşına, davranışın sıklığına, yoğunluğuna ve şiddetine bakmak gerekmektedir. Birkaç davranış, problemin belirtileriyle uyuşması dahlinde kendi kendimize bir etiket yapıştırmamalı onu yerine bu alanda uzman biriyle görüşmeliyiz.

 KAYNAKLAR

https://dergipark.org.tr/tr/pub/bpd/issue/51787/673097 https://dergipark.org.tr/tr/pub/fudad/issue/47088/592221 https://dergipark.org.tr/tr/pub/karataysad/issue/54875/751614 https://cms.galenos.com.tr/Uploads/Article_10908/39-42.pdf 

Fotoğraflar için midjourney'den yararlanılmıştır.